HABERLER · 20 KASIM 2026
Erdal İnönü 100 yaşında: Bilim insanı siyasete nasıl bakar, nasıl siyaset yapar?
Bilim Akademisi, bilim insanı ve devlet insanı Erdal İnönü’yü doğumunun 100. yılında ‘Erdal İnönü: Düşünce, Uygulama, Siyaset’ başlıklı bir panelle andı. Panel 18 Kasım 2026 Çarşamba akşamı İstanbul’daki Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi (ANAMED) Oditoryumu’nda yapıldı. Moderatörlüğünü Ali Alpar’ın yaptığı etkinliğin konuşmacıları, üyemiz İlhan Tekeli ile eski TOKİ Başkanı Yiğit Gülöksüz’dü. Panele İnönü’nün eşi Sevinç İnönü de katıldı.
SODEP’in kuruluşundan itibaren Erdal İnönü ile birlikte çalışan İlhan Tekeli ve Yiğit Gülöksüz, bir bilim insanının siyasete nasıl baktığını ve nasıl siyaset yaptığını anlattı.

Ali Alpar paneli açarken düşünce ile eylem arasındaki eski bir soruya değindi. Platon ideal yönetim için “filozof kral”ı önermişti. Alpar’a göre bugün bilgi tek bir bilge kişide değil, liyakat sahibi meslek gruplarında toplanıyor. Siyaset de çok sayıda aktörün yer aldığı bir alana dönüştü. Alpar, Erdal İnönü’yü düşünce ile eylem arasındaki ilişkiye ilgi duyan ve bu ilişkiyi kendi hayatında doğrudan yaşamış biri olarak tanımladı.
Sevinç İnönü vakfın çalışmalarını anlattı
Panel, Erdal İnönü’nün eşi Sevinç İnönü’nün kısa konuşmasıyla başladı. Sevinç İnönü, Erdal İnönü ile birlikte kurdukları Sevinç-Erdal İnönü Vakfının çalışmalarından bahsetti, ancak son yıllarda karşılaştıkları zorluklara değindi. Ali Alpar ise vakfın bu zorluklara rağmen çalışmalarını sürdürdüğünü ve Bilim Akademisini desteklemeye devam ettiğini vurguladı.
İlhan Tekeli: Siyasete girmiyor, çağrılıyor
İlhan Tekeli, İnönü’nün Türk siyasetinde farklı bir yeri olduğunu söyledi: “Güler yüzlü, mizah kullanabilen, kendisini fazla ciddiye almayan, hata yaptığında bunu kabul edebilen, rakipleriyle kavga etmeyi siyasetin bir üslubu olarak kabul etmeyen bir siyasetçi. Erdal Bey’in bu farklılığı, sevilmesini de getiren bir özellik.”
Tekeli’ye göre İnönü siyasete kendi isteğiyle girmedi: “Ben ‘giriyor’ sözünü kullanmayacağım. Girmiyor, siyasete çağrılıyor. Belki Erdal Bey’in içinde siyasete merak var, siyaseti izliyor. Ama siyasete girmek, kendisinden gelen bir talepten çok bir çağrı olarak ortaya çıkıyor.”

Tekeli, SODEP programını Yiğit Gülöksüz ile birlikte yazarken İnönü’nün tutumunu şöyle anlattı: “Erdal Bey bize hiçbir şey söylemedi. ‘Programı çabuk yazın’ dedi. Bu çok önemli bir farklılık. Hiçbir parti başkanı bunu yapmaz. Bana öyle geliyor ki bunu bilimsel bir faaliyet olarak görüyordu.”
“Beni babamla karıştırdınız”
Yiğit Gülöksüz, İnönü’nün siyasete aşağıdan yukarıya tırmanarak değil, doğrudan genel başkan olarak girdiğini hatırlattı. 12 Eylül’den sonra yeni bir parti kurulacağı zaman, eski CHP’nin önde gelen isimleri Ankara’da toplanıp İnönü’yü partinin başına geçmeye çağırır. Bu isimler eski bakanlar, meclis başkanları ve grup başkanvekilleridir; çoğu da babası İsmet İnönü’nün yol arkadaşıdır. İnönü toplantı salonuna girip babasının kuşağından bu kadroyu görünce siyasetteki ilk esprisini yapar: “Beni babamla karıştırdınız galiba.” Böylece onların çağrıda bulunduğu kişinin İsmet Paşa değil, kendisi olduğunu hatırlatır. İnönü anılarında bu günü “Bana kararımı sormadılar, ben de ses çıkarmadım; böylece siyasete girmiş oldum” diye anlatıyor.
Gülöksüz bu anekdotlardan yola çıkarak İnönü’nün nasıl sınır koyarken bile nezaketini nasıl koruduğunun anlattı: “Erdal Bey’in esprilerine herkes önce güler fakat arkadan iğneyi bazıları hisseder. O kadro babasının arkadaşlarıydı. Erdal Bey eski CHP kadrolarıyla arasına mesafeyi orada koymuştu. Bu yeni bir parti olacaktı, Batılı anlamda bir sosyal demokrat parti.”

“Öncelik, önem çarpı gerçekleşme olasılığıdır”
Gülöksüz, İnönü’nün siyaseti nasıl tanımladığını onun kendi sözleriyle aktardı: “Gerçek şu ki siyasetçi bir teori kuran ve savunan insan değil, toplumsal amacına varmak için uğraşan bir uygulayıcıdır.” Yine de kararları alırken bilimden yararlanmayı ihmal etmiyordu. “Parti organlarında herkes anayasa değişikliğini en başa koymak istiyordu. Erdal Bey, ‘önem başka, öncelik başka’ dedi ve bir formül önerdi: Öncelik, projenin önemi çarpı gerçekleşme olasılığıdır. Bir buçuk yıl önce yüzde doksanı aşan oyla kabul edilmiş bir anayasayı değiştirme çabasının sonuç verme olasılığı nedir? Sıfırdır. Sıfırla çarpılınca da öncelik ortadan kalkar.”
Gülöksüz, SODEP’in kurucular kurulu toplantısında yaşananları da anlattı: “Herkes bir an önce parti kurucusu olmak için heyecanlı, ‘imzalayalım’ havasında. Ama anlaşıldı ki programı kimse okumamış. Erdal Bey orada hocalığını gösterdi: ‘Gidin bunu dikkatlice okuyun, yarın tekrar toplanalım’ dedi.” Ertesi gün program 13 saat boyunca tartışıldı.
Gülöksüz, 6 Haziran 1983’te, İnönü’nün doğum gününde kurulan partinin on yılını şöyle özetledi: “Partiyi kurmuş, aynı alandaki diğer partiyi katarak büyütmüş. 1989 yerel seçimlerinde birinci parti yapmış. Belediye sayısını 300 civarından 650’ye çıkarmış ve partiyi koalisyonla iktidara taşımış. Bu on yılda Erdal Bey’in baştan koyduğu amaçlara ulaştığı görülüyor.”
“Sert konuşamam çocuklar korkar”
Erdal İnönü’nün anılarında ‘Siyasal hayatımın en mutlu günleriydi’ dediği dönem, Türkiye’de bir siyasi partinin kurduğu ilk yerel yönetimler birimine sahip SODEP’le altı ay boyunca Anadolu’nun en ücra köşelerini gezdiği günlerdi. Gülöksüz o günleri, “Lacivert bir Doğan arabayla Erdal Bey, Cezmi Kartay, ben ve şoförümüzdük” diye anlattı: “Eylül’de başladık, Mart sonunda bitirdik. Kalabalık yerleri geçip küçük yerlere, en uç noktalara gittik. Sessiz sedasız giriyorduk. Yer ne kadar küçükse ilgi o kadar büyük oluyordu. Küçük bir yerdeki toplantıda dinleyicilerden biri ısrarla “sert konuş” diye seslenince İnönü’nün cevabı yine esprili oldu: “Erdal Bey dedi ki, ‘Şimdi sert konuşamam, baksana çocuklar var, korkarlar!”

İlhan Tekeli de bu gezileri İnönü’nün bilimsel yaklaşımının bir parçası olarak gördüğünü söyledi: “Bu geziler Erdal Bey’in en uç noktalara giderek öğrenme sürecinin bir parçası. Türkiye için sorumluluk almış bir lider, ama o zamana kadarki birikimiyle yetinmiyor.”
Kulisle değil moral üstünlükle kazanırdı
Gülöksüz, SODEP ile Halkçı Parti’nin 1985’teki birleşmesinin de İnönü’nün geliştirdiği bir modelle mümkün olduğunu anlattı. Herkes birleşme istiyordu, ama “kim kime katılacak” sorusu bir onur meselesiydi. Modele göre önce Halkçı Parti programını, tüzüğünü ve adını SODEP’e yaklaştırdı. Ardından SODEP kendini feshederek bu partiye katıldı ve yönetimde iki taraf eşit sayıda yer aldı. Gülöksüz, “Bilim geleneğinden gelmenin, veriye dayalı çalışmanın ve modelleme yapmanın bu işlere önemli bir katkısı olduğunu düşünüyorum” dedi.
İlhan Tekeli ise İnönü’nün parti içindeki çatışmaları nasıl ele aldığını anlattı: “Uzlaşmaz bir hizip durumu varsa Erdal Bey için çözüm kurultaya gitmekti. Parti başkanı olarak baskı kurmuyor. ‘Uzlaşmaz mısın? Peki, gel kurultaya.’ Erdal Bey’in rakibini yenmesinin sebebi daha iyi kulis yapması değil, onu hiç yapmıyor. Öyle bir siyaset yapıyor ki moral üstünlük inşa ediyor.”
Tekeli, İnönü’nün 75 yaşında yeniden siyasete dönerek kurmak istediği parti için yazdıkları programdan da söz etti. Bu program ayrıntılı maddelerden oluşmuyordu. Yalnızca tarihsel bir analiz ve bir toplum vizyonu içeriyordu ve daha sonra kitap olarak basıldı.
Panelin kaydı önümüzdeki günlerde Bilim Akademisi’nin YouTube kanalında yayımlanacak.

100. yılda bir dizi etkinlik
Erdal İnönü’nün doğumunun 100. yılı dolayısıyla bu yıl bir dizi anma etkinliği yapılıyor. 6 Haziran’da, İnönü’nün doğum gününde, Çankaya Belediyesi Atatürk Sanat Merkezi’nde “Prof. Dr. Erdal İnönü, Bilime Adanmış Bir Ömür” sempozyumu yapıldı. Sempozyumu Çankaya Belediyesi, İnönü Vakfı ve Sevinç-Erdal İnönü Vakfı birlikte düzenledi. Ertesi gün Boğaziçi Üniversitesi’nde ‘Erdal İnönü – Asım Barut 100 Yaşında’ etkinliği gerçekleştirildi.
İnönü’nün kitapları da 100. yıl vesilesiyle yeniden yayımlanıyor. İş Bankası Kültür Yayınları üç ciltlik ‘Anılar ve Düşünceler’i yayımlamaya başladı ve ilk cilt bu yıl okurla buluştu. Boyut Yayınları ‘300 Yıllık Gecikme’yi yayımladı. ‘Fikirler ve Eylemler’ de yakında Boyut Yayınları’ndan çıkacak.
Bilimden siyasete uzanan bir yaşam
Erdal İnönü 6 Haziran 1926’da Ankara’da doğdu. Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi’ni bitirdikten sonra Caltech’te yüksek lisans ve doktora yaptı. Princeton’da Eugene P. Wigner ile çalıştı. Fizik literatüründe ‘İnönü–Wigner kontraksiyonu’ olarak bilinen çalışmalar bu döneme aittir. ODTÜ’de kuramsal fizik profesörü, Fen-Edebiyat Fakültesi dekanı ve rektör olarak görev yaptı. Boğaziçi Üniversitesi Temel Bilimler Fakültesi’nin de dekanıydı. TÜBİTAK’ın kuruluşuna katkıda bulundu ve TÜBİTAK Temel Bilimler Araştırma Enstitüsü’nün kurucu müdürü oldu.
12 Eylül 1980 darbesinden sonra siyasete girdi ve SODEP’in kurucu genel başkanı oldu. Daha sonra SHP Genel Başkanı, Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı olarak görev yaptı. 1993’te kısa bir süre başbakanlığa vekalet etti. 2004’te matematiksel fiziğe katkıları nedeniyle Wigner Madalyası’nı aldı. Son yıllarında bilimsel çalışmalarını Feza Gürsey Enstitüsü’nde sürdürdü.


